Doğduğu andan itibaren sizin özel ilginize muhtaç olan, ihtiyaçlarını karşılayabilmek uğruna fedakarlıklar yaptığınız, gözünüzü üzerinden ayırmadığınız bebeğiniz büyüyor ve artık ihtiyaçlarını kendisi karşılamak için sabırsızlanıyor! Ayakkabısını çorabını kendi çıkarmak istiyor, oyuncak sepetini kendi bir yerden bir yere taşımak istiyor, kendi yemek istiyor, kendi ellerini yıkamak istiyor… Beslenme, temizlik, tuvalet ihtiyaçlarını giderme işlerine öz bakım becerileri diyoruz. Öz bakım becerilerini kazanması, doğumdan itibaren yetişkine bağımlı olan çocuğun bireyselleşmesi, bağımsızlaşması anlamına geliyor.

Her çocuk farklı bir gelişim sürecine sahip olduğundan öz bakımın öğrenilmesi ve uygulanması için kesin bir yaş yoktur. Çocuğun fiziksel açıdan olgunlaşması, bu konuda önemli bir rol oynar çünkü öz bakım ince motor becerilerini kullanmayı gerektirir. Fiziksel açıdan yeteri kadar olgunlaşmamış bir çocuktan, kaşık ve çatal kullanmasını, ellerini yıkamasını, dişlerini fırçalamasını veya tuvaleti kullanmasını beklemek mantıklı olmadığı gibi, onu henüz beceremeyeceği bu işleri yapmaya zorlamak, özgüvenini de zedeleyecektir.
Öz bakım becerilerini öğretirken çocukla kurulan ilişki çok önemlidir. Bağımlı olmaktan bireyselleşmeye giden bu yolda püf nokta sabırlı olmaktır. Birçok başarısız deneme yaparken, çatal kaşık kullanmaya çabalarken, bezinden kurtulmaya çalışırken, kendisinin ve etrafın kirleneceğini öngörmek, bu konularda inatlaşan çocuğa karşı hoşgörülü ve anlayışlı davranmak şarttır.

Çocuğun her başarısızlığında yardımına koşmamak, zorlandığında uğraşmasına fırsat vermek, yetişkinden yardım istemesini beklemek, yardım istediğinde ona destek olmak, gelecekte karşılaşacağı sorunlarla mücadele edebilen, zorluklardan kaçmayan, önüne çıkan problemleri çözmeye çalışan, gerektiğinde yardım istemeyi bilen bir çocuk sahibi olmanın temellerini oluşturur.

İşe küçük adımlarla başlayın

Öz bakım becerilerini kazandırma işine küçük adımlarla başlayın! Örneğin çocuğunuzun ellerini patates püresinin içine sokarak püreyi avuçlayıp döke saça ağzına götürmesi, beslenme açısından büyük bir adım sayılır. Eline geçirdiği ıslak mendille ellerini silmeyi denemesi temizlik açısından büyük bir hamle sayılır. Çocuğunuzun bu başarılarını fark edin ve destekleyin. Yeterli desteği ve fırsatı verdiğinizde göreceksiniz, zamanı geldiğinde çocuğunuz kendi başına dökmeden yemek yiyecek, peçete ile ellerini ve ağzını silecek, hatta bunları yapmaktan keyif alacaktır.

Önüne yiyeceğini koyduğunuz çocuğunuzun eline plastik bir kaşık verin

Öz bakım becerilerini kazandırırken, ona neyi nasıl yapması gerektiğini gösterebilir ve söyleyebilirsiniz, bu direkt yoldan öğretmedir. Bir de örnek olarak, dolaylı yoldan öğretebilirsiniz. 6. aydan itibaren yaptığınız hareketleri taklit edebilen bebeğinizin taklit etme yetisi, kendi başına yemek yeme alışkanlığını edinmesinde, temizlik alışkanlığını kazanmasında da yardımcı olacaktır. Önüne yiyeceğini koyduğunuz çocuğunuzun eline plastik bir kaşık verin, siz de karşısına geçip kendi yiyeceğinizi kaşıklayın. Yemeğinizi yerken ellerinizi peçete ile silin, yemeğinizi bitirince ellerinizi yıkayın, bunları göstererek yapın ve sizi izlediğinden emin olun. Dişlerinizi fırçalarken, burnunuzu mendille silerken, ağzınızı peçete ile silerken, sofradan her kalkışta ve tuvaletten her çıkışta ellerinizi yıkarken sizi izleyen çocuğunuz hazır olduğunda sizi taklit edecektir. Sizi izlemesi ve taklit etmesi ona pek çok beceri kazandıracaktır.

Bebeğinize fırsat verin

Kazandığı becerileri uygulamasına fırsat vermeniz, her adımda yersiz müdahalelerde bulunmamanız, ona güvendiğinizin de bir belirtisidir.
Tuvalet eğitiminde: çocuğun fiziksel olgunluğa ulaşmış olmasından emin olmak ve bezinden kurtulmak istediğini belirten sinyalleri vermesini beklemek çok önemlidir. Tuvalet konusunda aşırı titiz olmak, aceleci davranmak, çocuğun çiş tutması, kabız olması, bezden kurtulamaması gibi pek çok sorun yaratabilir. Tuvalet alışkanlığını kazanma, 3 yaştan sonra görülmekle beraber, hazır olan çocuk 2.5 yaşından itibaren yardım ile oturağa veya üzerinde küçültücü olan klozete oturtulabilir, hatta çok kısa sürelerle bezsiz bırakılabilir. Tehdit, rüşvet, pazarlık, abartılı ödüllendirme, kaçınılması gereken yöntemlerdir, doğru zamanı beklemek, sabırlı ve ılımlı yaklaşmak en doğru yoldur.

Çocuğunuzun başarılı girişimlerini yüreklendirirken, öz bakım becerilerinin kazanılmasını zevkli hale getirebilirsiniz. Örneğin sevdiği bir müzik eşliğinde diş fırçalamak, karşılıklı diş fırçalamak, sevimli bir diş fırçası kullanmak, dişlerin temizliğini aynada seyretmek, istenmeyen diş fırçalamayı sevilen bir aktiviteye dönüştürebilir.

Unutmayın, ağaç yaşken eğilir. Öz bakım becerileri çocuğa, bilinçli bir anne baba tarafından zamanında, baskı yapılmadan, örnek olunarak kazandırıldığında hem kalıcı olurlar hem çocuğun el becerilerini güçlendirir hem de özgüvenini ve sosyal uyumunu arttırırlar.

Bu yazı çocuk gelişim sitesi ÇocukluDünya iş birliği ile hazırlanmıştır.

Bebeklerde ek gıdaya geçiş

Bebeklerimize altıncı aydan sonra ek besinlere geçişi öneriyoruz. Ek besine geçişte bebeğimize ek gıdaları alıştırmak için 2-3 tatlı kaşığı şeklinde başlayabili...

Devamını oku